RÓŻA
RÓŻA (Rose), Reż. Markus Schleinzer, Scen. Markus Schleinzer & Alexander Brom, Obsada: Sandra Hüller, Caro Braun, Marisa Growaldt, Godehard Giese, Austria, Niemcy, 2026
RÓŻA to kino wspaniale zrealizowane – malarsko ekspresyjne, z genialnymi czarno-białymi kadrami. Siła rażenia tego obrazu polega na tym, że ubiera wciąż aktualny temat jakim jest płeć rozumiana jako rola społeczna w kostium dawnej epoki – każąc się nam zastanowić nad tym co się zmieniło od XVII wieku do dziś. Nie byłaby jednak Róża aż tak poruszająca gdyby nie olśniewająca kreacja Sandry Hüller, od której nie można oderwać wzroku. I w której ta wybitna aktorka udowadnia po raz kolejny, że nie ma sobie równych.
Tytułem wstępu:
Moje bezgraniczne uwielbienie dla oszałamiającego swoją mocą talentu Sandry Hüller powoduje, że oglądam każdy film z jej udziałem. W przypadku obrazu Róża pragnienie obejrzenia jej kolejnej kreacji – podsycała wiedza o tym, że w specjalnie napisanej dla niej roli (nagrodzonej srebrnym niedźwiedziem na tegorocznym Berlinare) aktorka gra kobietę udającą mężczyznę!
Od pierwszych scen filmu, w których widzimy postać graną przez Sandrę Hüller (nie muszę chyba dodawać, że genialnie!) – patrząc na nią z pozycji tych, którzy żyją w XXI wieku uderza nas pęknięcie zaszyte w bohaterce, widoczne na poziomie kostiumu i maski, które – jak się wkrótce dowiemy – wdziewa codziennie od lat. Sądzę, że właśnie na takim efekcie i zakotwiczeniu tej symboliki w naszych umysłach już na wstępie – zależało najbardziej reżyserowi filmu Róża Markus’owi Schleinzer’owi.
Postrzeganie płci od zawsze było bezpośrednio skorelowane z narzuconą jej rolą i kostiumem. Wachlarz atrybutów i możliwości im przynależnych jest od zawsze większy dla mężczyzn – niż dla kobiet, a okrucieństwo pewnych wydarzeń historycznych i epok – dodatkowo jeszcze tę kwestię uwypukla. Wiemy, że Róża to film o kobiecie przebranej za mężczyznę, czy też mężczyznę udającą. Dziś, w 2026 roku kobieta w męskim stroju nie wzbudza żadnej sensacji, ale akcja filmu dzieje się czasach wojny trzydziestoletniej (1618–1648) i dla bohaterki granej przez Hüller noszenie męskich ubrań, udawanie mężczyzny i posiadanie kompetencji czy też umiejętności przypisywanych mężczyznom – jest jedynym dostępnym jej sposobem na życie autonomiczne, samostanowiące i „wolne” – na tyle na ile się da w obrębie XVII wiecznego społecznego konwenansu.
Bohaterka filmu Róża żyje w świecie czarno-białym, co kompozycyjnie wspaniale podkreślają malarskie, ekspresyjne, mocno nasycone kadry autorstwa Gerald’a Kerkletz’a. Ale w życiu jakie prowadzi – istnieje głównie odcień szary. Symbolizuje jej dążenia do „wtopienia się” w rzeczywistość. Róża nie może sobie pozwolić na skrajne barwy. Bo zbudowała życie i poczucie wolności na kłamstwie…
Ton tego dramatu ustanowiony zostaje na samym początku – gdy bohaterka podróżująca w przebraniu mężczyzny spotyka przebierańców (jest czas karnawału). Mają kostiumy i maski – oni także przybrali inną tożsamość – tylko że na chwilę, podczas gdy Róża wydaje się być ze swoim „kostiumem” i „maską” zrośnięta od dawna i na stałe, przedstawiając się wszystkim jako żołnierz wracający z wojny, a nawet więcej – bohater, który podczas walk o ojczyznę – został oszpecony (policzek Róży szpeci wielka blizna) …
Róża udająca żołnierza wracającego z wojny to osoba, która nie bawi się swoją tożsamością płciową, nie przebiera w nią na chwilę, by uwolnić się na moment od ciężaru bycia sobą, jak karnawałowi przebierańcy, to strategia przetrwania i obrony wolności osobistej bo tylko jako mężczyzna może korzystać z przywilejów, których kobietom w tamtych czasach odmawiano. W odległej wiosce, na odludziu, posługując się fałszywą tożsamością, przejmuje opuszczone gospodarstwo i odbudowuje je – uzyskując podziw mieszkańców dla swojej sprawczości i sukcesu – w tym ekonomicznego. Wydaje się, że od tej pory Róża będzie mogła żyć „po swojemu” – skoro pokonała pierwotną nieufność tubylców i zasłużyła na ich szacunek – udowadniając dzięki podjętym działaniom swoją „męskość” – innym mężczyznom. Tożsamość mężczyzny przecież zbudowana jest w tym świecie na prawie do decyzyjności o swoim losie i umiejętności udowodnienia jak bardzo się jest sprawczym (bo kobiety o sobie nie decydują i nie mają żadnej sprawczości). Stabilność finansowa i pomnażanie majątku niewątpliwie do nich należy. Kobiety w tym świecie – nie mają podmiotowości, są od tego by rodzić dzieci, być posłuszne ojcu i ewentualnie służyć swojej rodzinie – jako zabezpieczenie jej interesów. Dlatego też miejscowy i zamożny gospodarz, którego ziemia sąsiaduje z ziemią Róży proponuje jej mariaż ze swoją córką Suzanne (Caro Braun). Róża się zgadza. To pierwsze pęknięcie w jej przyjętej „męskiej” roli. Robi to niejako wbrew sobie – dlatego, że widzi w tym coś, co jest z rejestrów jakie świat męski zna od zawsze – dla własnej korzyści, a przede wszystkim dlatego, że gdyby się nie zgodziła – niechybnie wypadłaby z roli lub znowu stała się podejrzana, wzbudzając nieufność społeczności, w której łaski dopiero co się wkupiła.
Dramat Róży (który dla mnie osobiście wybrzmiewał najmocniej w tym filmie i najbardziej mnie poruszył) polega na tym, że bohaterka każdego dnia musi zmuszać się aby funkcjonować jak mężczyzna – czytaj myśleć, zachowywać się i wypowiadać jak płeć, którą udaje – tylko po to by mieć prawo do zarządzania sobą i swoim losem…
Róża wierzy, że dzięki swojej inteligencji i sprytowi uda się jej żyć jak mężczyzna, choć nim (z biologicznego punktu widzenia) – nie jest. Ten błąd rozpoznania sytuacji, w jakiej żyje w mistyfikacji by móc czerpać z niej satysfakcje osobiste – oszukując system społeczny w jakim żyje – będzie ją za pewien czas kosztował bardzo dużo… Ale zanim do tego dojdzie będziemy się przyglądać życiu Róży i Suzanne, która nie będzie kwestionować tożsamości swojego „męża” – głównie dlatego, że ma własną tajemnicę do ukrycia. Z biegiem czasu stadło Róży i Suzanne zacznie przypominać (choć ukrywane przed innymi) zgodne partnerstwo – dla obu kobiet bardzo satysfakcjonujące, bo wynikłe z narodzonej między nimi szczerości, wzajemnej lojalności i szacunku. Początkowo zahukana, naiwna i wystraszona Suzanne – wydana za mąż za Różę dla korzyści materialnych jej ojca – zrozumie jak wiele zawdzięcza temu, że obie udają, że stanowią w oczach wsi „prawilny” heteroseksualny związek…
* * *
Film wspaniale ogrywa scenariuszowo pytania jakie wiszą nad tą opowieścią od samego początku: jak długo mistyfikacja Róży ma szansę się utrzymać? I co jej zagraża najbardziej? Obraz Schleinzer’a doskonale dobrze punktuje to, co stanowi idee emancypacyjną i pragnienie wolności oraz możliwości o samostanowieniu – w samym ich sednie. Związek Róży i Suzanne kwitnie – nie z powodu banału, jaki dotyczy par heteroseksualnych – ani miłość romantyczna, ani pożądanie seksualne – nie odgrywają w relacji obu kobiet żadnej roli. Motywy obu bohaterek są pragmatyczne: chodzi o to, by „być panią własnego losu”. Obie kobiety łudzą się dość długo, że wolność jakiej doświadczają może się utrzymać na zawsze i „tracą czujność”. Bo podobnie jak w baśni „Nowe szaty cesarza”, w pewnym momencie ktoś wypowiada na głos to, co oczywiste – domagając się dowodu i niszczy konsensus, który do tej pory podtrzymywał życie Róży we wspólnocie. A wspólnota ta to nic innego jak umowa społeczna, w której największą zbrodnią jest nie tyle to, że jednostka się z tej umowy wyłamuje, co nienawistne podejrzenie, że jednostka jest kimś innym niż inni członkowie wspólnoty do której należy. I że nie tylko odstaje od nich, ale znalazła sposób, aby się wymknąć z pułapki, w której pozostali tkwią lub muszą tkwić bez szans na to, że zostaliby zaakceptowani – gdyby zechcieli naruszyć sztywne ramy jej funkcjonowania. W Przypadku Róży – wspólnotę podstawową stanowi podział płciowy świata, w jakim funkcjonuje. A kiedy ma się przywileje zarezerwowane tylko dla jednej płci – dramat czai się dosłownie za rogiem…
* * *
Główna postać filmu Róża nie ma konkretnego historycznego pierwowzoru. Twórca filmu i jego współscenarzysta posiłkowali się różnymi historycznymi relacjami o kobietach, które z rozmaitych powodów i w różnych okolicznościach „wskakiwały w męskie spodnie”. Zachowane kroniki sądowe z dawnych dziejów także zawierają opisy przypadków ludzi, którzy odkrywali po latach, że ktoś podszył się pod nich i przyjął ich tożsamość. Kino, jak inne formy sztuki popularnej – wielokrotnie brały ten wątek na warsztat. Ale w tym przypadku grabież tożsamości bije w coś znacznie większego niż wtedy gdy dotyczy korzyści materialnych. Kwestionuje pytanie o podstawowy podział społeczny na tych, którzy mają prawa do samostanowienia i tych, którym się ich odmawia. A to od zawsze w ludziach wywoływało najgorsze instynkty…
Schleinzer przywiązuje dużą wagę do realistycznego przedstawienia historycznych realiów. Historia nie jest tu odtwarzana za pomocą wystawnych dekoracji, lecz staje się doświadczeniem widza poprzez wyrwanie go z przyzwyczajeń związanych z oglądaniem współczesnego kina, przepełnionego nadmiarem formy nad treścią. Film niemieckiego reżysera jest przeciwieństwem tego doświadczenia. To kontemplacja, niemalże filozoficzna rozprawa nad naturą dramatu jednostki uwięzionej w rozdarciu pomiędzy pragnieniem wolności osobistej a niemożnością jej uzyskania na „legalny” sposób…
Przyczyniają się do tego zarówno obrazy i scenografia, jak i sposób, w jaki bohaterowie poruszają się i mówią.
To specyficzne podejście odróżnia film Schleinzera od większości współczesnych produkcji historycznych. Nie ma tu szukania konwencji by „stare” wyglądało jak „nowe” czy uwspółcześnione. Czarno-białe obrazy, które mimo swojej surowości zachwycają, nadają dziełu realizm i surowy chłód: życie ludzi na wsi w XVII wieku zbudowane było głównie wokół wyrzeczeń i widz to odczuwa. Tak samo jak odczuwa cichy dramat Róży, dla której z upływem czasu mistyfikacja staje się coraz bardziej kosztowna, a pierwotne zyski z jej podtrzymywania kruszeją wobec poczucia ogromu kosztów psychologicznych jakie musi ponosić…
Dialogi stylizowane na język XVII wieku początkowo brzmią obco, podobnie jak podczas lektury literatury z minionych epok. Jednak sposób opowiadania w Róży jest bardzo oszczędny i trafia dokładnie w sedno. Wszystko co najważniejsze czytamy z twarzy głównej bohaterki (kto mógłby to zrobić lepiej niż Hüller?!?) To co ją dręczy – nie zostaje nigdy wypowiedziane wprost. Dla głównej bohaterki naśladowanie i odgrywanie roli stało się niemal drugą naturą. I dlatego niemal do samego końca pozostaje dla nas – zagadką.
* * *
Róża, to w moim odczuciu film z cyklu: współczesny komentarz do bardzo starego (choć wciąż niestety tlącego się) konfliktu społecznego. Krótkich wglądów w stan duszy Róży dostarcza głos narratorki z offu, który prowadzi widza przez wydarzenia. Ten staromodny zabieg narracyjny w tym przypadku sprawdza się znakomicie. Oprócz wymiaru historycznego film jest również wstrząsającym, bardzo współczesnym komentarzem do kwestii tożsamości i ról płciowych. Kobiety chcące żyć jak mężczyźni i posiadać ich przywileje nie są zagadnieniem charakterystycznym wyłącznie dla naszych czasów. Zawsze istniały – choć rzadkie – przypadki, w których kobiety próbowały wyrwać się z gorsetu społecznych wyobrażeń i żyć zgodnie z własnymi pragnieniami. Motywy były różne: od zwykłej chęci przetrwania w świecie oferującym im lepsze możliwości, poprzez ucieczkę przed przymusowym małżeństwem i przemocą w związku, aż po kwestie tożsamości płciowej i queerowych form życia, które jednak w ówczesnym sposobie myślenia nie miały swojego miejsca i były społecznie potępiane. Róża w moim odczuciu w bardzo piękny wizualnie i bolesny sposób przypomina nam o tym fakcie – każąc się zastanowić nad ceną potępienia, jaką postaci takie jak główna bohaterka tego obrazu w różnych systemach społecznych i kulturach – muszą ponosić do dziś.
Fizyczna rzeczywistość ciała ściera się w filmie Róża z wyobrażoną rzeczywistością słów, które o byciu przedstawicielem określonej płci – decydują, a zatem o prymat jednego nad drugim. Ten konflikt przenika również współczesne debaty polityczne i łączy XVII wiek z XXI stuleciem nad podziw dobrze.
Róża będąc obrazem o jednostce – dotyka najbardziej palących tematów i kwestii, z którymi kobiety nie akceptujące tłamszącej kultury w jakiej przyszło im żyć od zawsze musiały się zmagać: nierówności płciowej, patriarchalnej chciwości i dogmatycznej religijności. Róża uosabia kobietę, która wyrastała ponad swoją epokę także w myśleniu o tym co dzisiaj nazywa się płynnością płci. Bohaterka wydaje się być kimś, kogo decyzja o mistyfikacji w zakresie deklarowanej tożsamości płciowej – męczy z powodu tego, że zmuszona jest żyć w kłamstwie by mieć poczucie wolności (a raczej dostępną w kontekście ówczesnego konwenansu – jej namiastkę), a nie dlatego, że płeć rozumiana jako biologia ją definiuje lub dookreśla emocjonalnie czy psychologicznie. Bo Róża nie zbudowała życia na kłamstwie by udawać płeć jakiej nie ma bo pragnie być mężczyzną, ale po to by mieć to, czego jej płeć mieć nie może – czyli wolność w samostanowieniu.
W moim odczuciu Róża postrzega swoje przebranie za mężczyznę jako coś całkowicie właściwego i ani razu nie pozwala, by pojawiła się w niej choćby odrobina zwątpienia w siebie. Nie ugina się, nieustająco chce więcej niż może dostać. Dlatego należy się jej bać i dlatego zostaje „wymazana” ze świata w jakim przyszło jej żyć. Przegrana Róży nie jest w tym filmie konsekwencją bycia „oszustką” – jest zgoła czym innym – konsekwencją tego, że ośmieliła się zająć pozycję męską – będąc kobietą.
*** Wszystkie zdjęcia wykorzystane w tekście pochodzą z materiałów prasowych dystrybutora filmu RÓŻA na rynku piskim: Gutek Film













